Ecce Agnus Dei
Inspiratiebron voor dit programma is het beroemde altaarstuk De aanbidding van het Lam Gods van Van Eyck in de Sint-Baafskathedraal te Gent. De titel van het programma verwijst naar de tekst uit het evangelie van Johannes, waarin Johannes de Doper Jezus aankondigt met de woorden: “Zie het Lam Gods”. In de bijbelse verhalen wordt Jezus zowel geassocieerd met de Goede Herder, die zijn schapen weidt, als met het Lam dat wordt geofferd en in het boek Openbaring wordt aanbeden.
In de muziekliteratuur keren deze thema’s terug in bewerkingen over de melodie van Psalm 23, maar ook in toonzettingen van het Agnus Dei uit de eucharistie, of, in protestantse context, van het avondmaal.
De liturgische tekst van het Agnus Dei luidt:
Lam Gods, dat de zonden der wereld wegdraagt, ontferm U over ons (2x)
Lam Gods, dat de zonden der wereld wegdraagt, geef ons Uw vrede.
| Jacob Praetorius
(1586-1651) |
Was kann uns kommen an für Not |
Dit lied is een bewerking van Psalm 23: “Was kann uns kommen an für Not, so uns der Herre weidet”. Een ander lied op dezelfde melodie is “Es ist gewißlich an der Zeit”, dat verwijst naar het aanbreken van het einde der tijden, zoals verteld in het boek Openbaring.
| Girolamo Frescobaldi
(1583-1643) |
Toccata Quarta per l’elevatione |
De titel van deze toccata verwijst naar het moment waarop zij werd gespeeld: tijdens de elevatie, het opheffen van hostie en beker in de mis, waarin het lichaam van Christus als offergave wordt aanbeden. Om dit moment te benadrukken klinkt verstilde en meditatieve muziek.
| J.S. Bach
(1685-1750) |
O Lamm Gottes, unschuldig, BWV 656 |
In de Lutherse kerkdiensten zijn veel elementen van de liturgie van vóór de Reformatie overgenomen. De grondvorm bleef gelijk, maar de teksten werden vaak in het Duits gezongen, in liedvorm. Bach bewerkte de Lutherse berijming van het Agnus Dei tot dit grootse driedelige orgelwerk.
| J.S. Bach | Agnus Dei, uit de Mis in b-klein, BWV 232 |
Naast de Duitse berijmingen van de misdelen werden op feestdagen ook de oorspronkelijke Latijnse teksten in de Lutherse diensten gebruikt. Bachs Messe in h-moll (“Hohe Messe”) is daarvan een magistrale getuigenis. Zoals Bach ook zelf delen uit cantates voor orgel bewerkte, hoort u hier een orgelversie van het Agnus Dei uit deze mis.
| François Couperin
(1668-1733) |
Uit de Messe pour les Convents
a. Offertoire sur les grands jeux b. Élévation c. Agnus Dei – Premier couplet d. Improvisatie (Agnus Dei, 2e couplet) e. Dialogue sur les grands jeux – Dernier couplet d’Agnus Dei |
In de Franse orgelliteratuur zijn veel voorbeelden te vinden van orgelwerken die bedoeld waren om af te wisselen met gregoriaanse zang. In plaats van twee koorhelften werd de tekst afwisselend gezongen en gespeeld. Deze miscompositie is daarvan een goed voorbeeld. U hoort enkele delen rond de eucharistie: het offertorium (het moment waarop brood en wijn worden binnengebracht), de elevatie en het Agnus Dei. In plaats van het gezongen tweede couplet hoort u een korte improvisatie op de oorspronkelijke gregoriaanse melodie.
| Olivier Messiaen
(1908-1992) |
Uit Les Corps Glorieux: Les Eaux de la Grâce |
Olivier Messiaen schreef veel van zijn composities rond religieuze thema’s. De cyclus Les Corps Glorieux (De verheerlijkte lichamen) bestaat uit “zeven visioenen van het leven van de verrezenen”. Het tweede deel draagt de titel “Les Eaux de la Grâce” – de wateren van genade. De bijbeltekst waarnaar hij verwijst is Openbaring 7:17: “Het Lam, dat midden voor de troon is, zal hen leiden naar bronnen van levend water.” Dit is het slot van het gedeelte waarin het Lam wordt aanbeden door een onafzienbare menigte.
| Frank Martin
(1890-1974) |
Agnus Dei |
Deze bijzondere toonzetting van het Agnus Dei is een bewerking die Frank Martin zelf maakte van het laatste deel uit zijn Mis voor dubbelkoor. In het origineel worden de akkoorden gezongen door het ene koor en de melodie door het andere.
| Franz Liszt
(1811-1886) |
Einleitung und Fuge aus Seb. Bachs Motette: Ich hatte viel Bekümmernis |
Het slotkoor van cantate 21 van J.S. Bach is, evenals het werk van Messiaen, gebaseerd op Openbaring 7: de aanbidding van het Lam. De tekst luidt: “Het Lam dat geslacht is, is waardig te ontvangen kracht en rijkdom en wijsheid en sterkte en eer en prijs en lof. Lof en eer en prijs en macht zij onze God van eeuwigheid tot eeuwigheid. Amen, halleluja.” Liszt bewerkte dit magistrale slotkoor voor orgel en voegde een eigen slot toe.